ZƏLZƏLƏ HAQQINDA
Yerin müxtəlif süxurlardan təşkil olunması, yerin daxili qatlarında olan temperatur və təzyiq fərqi nəticəsində litosferdə müxtəlif proseslər gedir. Bu proseslər mənşəyinə görə daxili (endogen) və xarici (ekzogen) olur. Daxili proseslər Yer səthində yüksəklik və çökəklikləri əmələ gətirir. Süxurların yatım formalarını pozur, vulkan və zəlzələləri əmələ gətirir.
Litosferdə çatların, qırışıqların əmələ gəlməsi ilə müşahidə olunan şaquli və üfüqi hərəkətlər tektonik hərəkətlər adlanır. Bu proseslərin təsiri nəticəsində süxur layları üfüqi, maili, şaquli vəziyyət alır və ya çatlarla müxtəlif hissələrə ayrılır.
Şaquli hərəkətlər - düzənliklərə nisbətən dağlarda daha sürətlə gedir. Yerin daxilində baş verən proseslər səthdə tədrici, çoxəsrlik qalxma və enməyə səbəb olur. Məs: Hollandiya hər il 3 mm enir, Skandinaviya yarımadası isə 1 sm qalxır.
Üfüqi hərəkətlər də şaquli hərəkətlər kimi tədricən baş verir. Tektonik çatlarla parçalanmış litosfer tavaları üst mantiyanın səthi ilə ildə 2-3 sm sürətlə “sürüşərək” hərəkət edir.
Yerin ani bir vaxt ərzində tektonik proseslərlə əlaqədar olaraq tərpənməsinə zəlzələ deyilir. Zəlzələlərlə əlaqədar bütün proseslər seysmik hadisələr adlanır. Zəlzələni “seysmoqraf” adlı cihazla ölçürlər. Zəlzələlər dağıdıcı təsirinə görə 12 ballıq Rixter cədvəli ilə qiymətləndirilir. Baş verən dağıntılara görə zəlzələlər Merkalli cədvəli ilə qiymətləndirilir. Zəlzələlər yer qabığının fəal vulkanizm zonalarında daha çox təkrarlanır. Hər il dünyada 100 minlərlə zəlzələ baş verir ki, onların da 15-20-si daha fəlakətli olur. Onlar əsasən okeanlarda baş verir.
LƏTİFƏ - İMTAHANDA
Bir gün tələbə imtahana gəlir. Bilet çəkən zaman onun sifətində narazılıq və dəhşət hiss olunur. Astaca bileti yerinə qoyub biletləri domino kimi qarışdırır. Professor acıqla soruşur:
- Bileti niyə yerinə qoydun?
- Professor, 13-cü bilet idi... mən əlamətlərə inanan adamam.
Professor tələbənin acığına biletlərin içindən 13-cü bileti tapıb çıxarır və deyir ki, buna cavab verəcəksən.
Tələbə biletin bütün suallarına cavab verir və 5 alıb çıxır. Yoldaşları soruşurlar:
- Sən hər şeyi bilirdin?
- Yox, sadəcə 13-cü bileti öyrənmişdim )))