İslam alimləri və fənn

İslam alimlərindən biri olan İmamı-Rabbani həzrətlərinin din bilgilərindəki dərinliyi və ictihad dərəcəsinin yüksəkliyi, hələ təsəvvüfdəki, vilayətdəki kamalı, ağlın, idrakın üstündə olduğunu. Dində söz sahibi olanlar ittifaqla söylədilər. Zamanın fənn bilgilərində də mütəxəssis idi. Məktubatın 1-ci qisminin 266-cı məktubunda “Oğlum Muhamməd Masum bu günlərdə Şərhi-Məvakıf” kitabını bitirdi. Dərslərində yunan fəlsəfəçilərinin xətalarını başa düşdü” buyurur. U kitab islam mədrəsəsinin yüksək Universitet səviyyəsində son zamanlara qədər oxunan bir fənn kitabıdır. Qazı Adud yazmış, seyid şerif Ali Cürcani “rahmətullahi təalə aleyhimə” şərh etmişdir. 1000 səhifəyə qədər olub, o zamanın fənn bilgiləri haqqında məlumat verir. Kitab 6 mevkıfa ayrılmış olub, hər birində mərsadlar var. 4-cü mevkıf, 1-ci mersad 3-cü qisim 2 məqsəddə; yer kürəsinin kürə şəklində olduğunu, 6-cı məqsəddə də şərqdən qərbə tərəf döndüyünü isbat etməkdə, atomu, maddənin müxtəlif hallarını, qüvvətləri və psixoloji olayları bildirməkdədir.

Avropalılar fənn bilgilərinin çoxunu və hamısının təməlinin islam kitablarından aldı. Avropalılar dünya nimçə kimi düz, ərafı divar şəkilli zənn edərkən, Müsəlmanlar yer kürəsinin yumru olub döndüyünü tapdılar. Şərhi-məvakıf və Maarifnamə kitabları bunu uzun yazmaqdadır. Musul və Diyarbakır şəhərləri arasındakı Sincar səhrasında meridianın uzunluğunu ölçdülər və bu günki kimi tapdılar. 1185-ci ildə vəfat edən Nur-üd-din Batruci “rahmətullahi təalə aleyh” Endülüs İslam Universitetində astranomiya professoru idi. Əl-Həyat kitabında bu günki astronomiyanı yazmışdır. Qaliley, Kopernik, Nyuton dünyanın döndüyünü Müsəlman kitablarından öyrənib söyləyəndə, bu sözlərinə görə təqsirləndirildilər. Kilsə, keşişlər tərəfindən mühakimə edilib həbs olundular. Tənzimata qədər Osmanlı mədrəsələrində fənn dərsləri tədris edilirdi. Aydın din adamları yetişdirilirdi. Dünyaya öndərlik edirdilər. Fənn dərsləri ləğv edilincə, kəşflər, ixtiralar da dayandı. Qərb şərqi keçməyə başladı.