Untitled Document

İNSANDA SEÇİM HÜRRİYYƏTİ VARDIR

Sual: İnsanlar, dünyada əməllərini və ya söylədiklərini, etmək və söyləmək məcburiyətindədirlər?

Cavab: İnsan bir işi görəcəyi zaman, əvvəlcə bunu seçir, iradə edib istəyir, sonra o işi görür. Buna görə də, qullar, iş görməkdə məcbur deyildirlər. İstəsələr o işi görürlər, istəməsələr görmürlər.

İnsanın bir işi etmək istəməsi üçün əvvəlcə bu işi gözü ilə görərək, eşidərək, düşünərək xatırlaması, qəlbinə gətirməsi lazımdır. İnsan, qəlbinə gələn bir şeyi istəyir və ya istəməz. Biri bir şeyi faydalı bilir, etmək istəyir, digəri də lazımsız görür, etmək istəmir. İşlərində hürr olduğunu söyləyən insanların iş görməyi öncədən qəlblərinə gətirən, faydalı, lazımlı olub-olmadığını bildirən kimdir? Birindəki düşüncə, digərində nə üçün əmələ gəlmir və ya nə üçün lazımlı görülmür? Məhz bu müxtəlif səbəblər, insanın əlində deyil. Bunun üçün, Əhli-sünnət alimlərindən bəziləri:
“İnsanlar iradəli işlərində hürr olsalar da, iradə və ixtiyarlarında hürr deyillər, məcburiyyətləri vardır” demişdirlər.

“Dehr” surəsindəki ayəti-kəriməyə, Əbül-Həsən Əş'ari həzrətləri:
“Siz, ancaq Allahü təalanın dilədiyini istəyirsiniz!” mənasını vermişdir. “Ən'am” surəsinin 125-ci ayəsində məalən:

“Allahü təala kimə hidayət etmək istəyərsə, onun sinəsini İslamiyyət üçün genişləndirər. Dəlalətdə qoymaq istədiyinin sinəsini də, o dərəcə dar və sıx edər ki, oraya həqiqətin girə bilməsi, sahibinin göyə çıxması kimi mümkün deyil” “Hud” surəsinin 34-cü ayəsində məalən:

“Mən sizə nəsihət etmək istəsəm belə, Cənab Haqq dəlalətdə qalmanızı diləmişsə, sizə faydası olmaz” buyurulmuşdur.

Qəza və qədərə inanmayan mötəzilə və bunların izində gedənlər, bu ayəti-kərimələr qarşısında çaşıb-qalırlar.

İnsan iradəsinin, cəbrə doğru sürükləndiyini göstərən belə sübütların yanında, insanı işlərində məsul tutan bir hürriyyətə malik olduğu da meydandadır. Məhkəmələr, hətta hər insanın vicdanı, bir canı incidən zalımın əfv edilməsini istəməz. Cəbriyyə məzhəbindəkilər belə, onlara haqsız olaraq hücum edənə qəzəblənirlər, hətta ona qarşılıq verməkdə özlərini haqlı bilirlər. Şair deyir ki:
“Qəza və qədərin işgəncələrinə belə razı olduğunu söyləyən cəbriyyə firqəsindəki birinin ənsəsinə bir şillə vur! Nə edirsən desə, qəza və qədər belə imiş de! Baxaq sənə haqq verəcəkmi?”